Deze pagina is nog niet geoptimaliseerd voor weergave op kleinere schermen.
De Tuinen van Appeltern
Walstraat 2a, 6629 AD Appeltern
Nederlands grootste en mooiste tuinideeënpark

Nederlands grootste en mooiste tuinideeënpark

Verzorging van druiven

Ik ben dit jaar verhuisd. In de tuin staat een druif die al wat jaartjes oud is, hij heeft ook druiven gegeven. Hoe moet ik hem snoeien en wanneer?

De volgende tekst kunt u ook in de opgemaakte versie downloaden of printen. Open daartoe een nieuwe internetpagina. Kopieer de volgende link naar het browserveld (waar u normaal het internetadres intypt): www.mwiarda.nl/appeltern.htm en klik daarna op enter.

Druif (Vitis vinifera)

Algemeen

De druif (Vitis vinifera) is oorspronkelijk afkomstig uit het Middenoosten (Iran, het vroegere Perzië). In Nederland vond in de middeleeuwen al wijnbouw plaats. In de vorige eeuw zijn veel wijngaarden ten prooi gevallen aan de druifluis, die 90% van de stokken heeft aangetast. De druif heeft voor een goede rijping veel zon en warmte nodig, en wordt daarom doorgaans in kassen gekweekt. De productiekosten van verwarming maakten de professionele teelt hier steeds minder rendabel, waardoor het aantal producenten nog verder afnam. In Oost-Nederland, Zuid-Limburg en België zijn wel (weer) wijngaarden te vinden, waar vooral nieuwe druivensoorten geteeld worden die beter tegen ons koele klimaat bestand zijn en vroeger rijpen. Voor huis- tuin- en keukengebruik is het goed mogelijk een druif aan te planten, en daar ook nog druiven van te oogsten. Er zijn goede winterharde en vroegrijpende rassen te koop. Bij de aanschaf is het belangrijk om te letten op de resistentie tegen schimmels. De druif is een bladverliezende plant, die geleid moet worden.

Verzorging

Zoals gezegd heeft de druif om de vruchten te laten rijpen veel zon nodig. Een plek pal op het zuiden tegen een muur, schutting, pergola of op een balkon is ideaal. Voordat de druif geplant wordt kan een steunconstructie aangebracht worden, waar de gesteltakken later makkelijk aan aangebonden kunnen worden: een trelliswerk, of bijvoorbeeld enkele stevige horizontale metalen draden met een onderlinge afstand van circa 50 cm.
Druiven groeien in elke goed ontwaterende tuingrond, met voldoende humeus materiaal. Ze hebben een hekel aan natte voeten, zware klei of echt zure grond. Het beste groeien ze op een kalkrijke, kleiachtige grond, of een humushoudende zandgrond. Als dat nodig is moet dus voor het planten voldoende compost of ander organisch materiaal in en rond het plantgat aangebracht worden, of, als de grond te zuur is, een kalkhoudende meststof. Het plantgat moet voldoende ruim zijn, zodat de wortels goed gespreid kunnen worden. Bij het planten kan alvast gekeken worden hoe de takken zich ontwikkelen, en hoe ze straks aangebonden kunnen gaan worden. Tijdens het planten kan de kluit nat gemaakt worden door een extra watergift, of door hem te dompelen in een emmer water. Plant de druif net zo diep als hij op de kwekerij stond, en vul het plantgat aan. Na het planten de grond rondom de plant voorzichtig aandrukken. Laat de grond eerst enkele weken inklinken voordat de gesteltakken aangebonden worden.
Als de grond gezakt is en de druif echt op zijn plaats staat kan het aanbinden beginnen. Pas er daarbij voor op dat het materiaal waarmee het aanbinden gebeurt niet in de twijgen kan gaan snijden als de takken dikker worden. Metaaldraad is hier berucht om.Het beste kan het aanbinden gebeuren met een materiaal dat makkelijk te vervangen of verstelbaar is. In tuincentra zijn hier speciale verstelbare binders voor te koop.
Het aanbinden kan in principe op verschillende manieren gebeuren, afhankelijk van de plek waar hij staat. Als er 1 hoofdgesteltak is, wordt dat een snoer genoemd. Zijn er 2 hoofdgesteltakken, dan heet dat een dubbel snoer. Deze vorm is vooral geschikt als de druif bijvoorbeeld over een pergola moet gaan groeien. Daarbij gaat de hoofdgesteltak in eerste instantie kaal omhoog, en wordt pas op hoogte vertakt. Zijn er meerdere zijtakken, dan kan door gebogen aanbinden van de zijtakken een espalier of palmet gevormd worden, zoals de oude leivormen van fruitbomen tegen de muren genoemd worden. Bij druiven komt het snoer het meeste voor. De hoofdgesteltak kan verticaal doorgroeien tot de uiteindelijke hoogte waar de hoogste zijtak later afgebogen gaat worden. Daar wordt hij (uiteindelijk) afgeknipt. De zijtakken (leggers) worden naar links en rechts uitgebogen, en aangebonden. Alle takken en takjes die zich daartussen of daarnaast op de hoofdgesteltak ontwikkelen worden tot op de stam weggeknipt.
In het voorjaar kan de druif bemest worden met bijvoorbeeld gedroogde koemest (iets verzurend) of bloed- of beendermeel (voor meer kalk in de grond). De meststof moet in ieder geval veel calcium en kalium bevatten. Bij een tekort aan voedingsstoffen (of te weinig zonuren) komt de vruchtzetting niet goed op gang. Omdat de wortels van de druif doorgaans ver uitgroeien, heeft het weinig zin om alleen rond de stam te bemesten.
De druif maakt in juni bloeiknoppen, die eigenlijk al op kleine druiventrosjes lijken. Begin juli bloeit hij met kleine gele bloemetjes, die door bijen bezocht worden. In de loop van juli beginnen zich de druiventrosjes te ontwikkelen.

Snoeien

Het snoeien van druiven lijkt enorm ingewikkeld. Het valt echter reuze mee, wanneer duidelijk is waarom bepaalde handelingen verricht moeten worden.
De wintersnoei vindt bij voorkeur plaats tussen half november en begin januari. Maar als het vriest mag er niet gesnoeid worden. De takken scheuren dan makkelijk of kunnen breken.
Een druif mag nooit gesnoeid worden in de periode tussen half januari en april. Dan komt de sapstroom op gang en bestaat het gevaar dat de plant gaat bloeden, soms met fatale afloop. Pas als hij weer volop in het blad staat kan er zonder risico geknipt worden.

Druiven bloeien op eenjarig hout. Om vruchten te er dus voor gezorgd worden dat er jonge scheuten zijn, maar dan vooral niet te veel. In de winter worden daarom door middel van snoeien enkele stevige jonge zijscheuten geselecteerd die vrucht moeten gaan dragen (de leggers). Deze worden aangebonden, waarna alle overbodige takken bij de stam weggeknipt worden. Ook kunnende hoofdgesteltak en de leggers ingekort worden als deze te lang zijn geworden.
De zijtakken op de leggers worden het eerste jaar teruggesnoeid tot een lengte van circa 10 à 15 cm. Deze stompjes worden stift genoemd. De ruimte tussen de stiften moet minimaal 10 cm bedragen, liefst zelfs iets meer. Staan de stiften te dicht op elkaar, dan worden de overtollige stiften tot op de legger weggeknipt. De volgende jaren wordt dit in de winter herhaald. De groeischeut die zich het jaar daarvoor op de oude stift heeft ontwikkeld wordt dan weer tot 15 cm ingekort, terwijl de andere groeischeuten op en rond die stift weggeknipt worden. Of er worden nieuwe stiften door de oude stiften helemaal weg te knippen. Uit de ogen op de legger ontstaan dan weer nieuwe stiften. De meeste rassen worden gesnoeid op stiften aan de bovenzijde. Enkele nieuwe rassen groeien beter wanneer de scheuten aan de onderzijde van de legger zitten (hangend). Daarbij worden dan de scheuten aan de bovenzijde telkens verwijderd.
Een andere snoeimethode is de zogenaamde Guyot-snoei. Hierbij worden maar 2 jonge zijscheuten horizontaal (of in een vorm) als legger aangebonden om vrucht te gaan dragen. Ze worden afgeknipt op een lengte van 100 cm, of zelfs nog iets korter. De rest van de plant wordt helemaal weggesnoeid. Deze snoeimethode is vooral aan te raden bij rassen (of planten) die minder vruchtbaar zijn, of slappe takken hebben.
Over het algemeen geldt bij het snoeien: hoe minder takken aangehouden worden, hoe groter en voller de druiventrossen zullen zijn.

De zomersnoei heeft als doel de overvloedige bladontwikkeling (die ten koste gaat van de beoogde druivenoogst) binnen de perken te houden. Per stift mag 1 scheut doorgroeien. Na de bloei kunnen alle jonge scheuten waar zich geen trossen aan ontwikkelen direct helemaal weggesnoeid worden. De zijscheuten waaraan zich wel trosjes ontwikkelen, worden boven de eerste afgeknipt. Heeft de plant korte of weinig leggers dan kan boven de tweede tros afgeknipt worden. Hier bij blijft ook wat blad aan de plant zitten, om de jonge trossen te beschermen tegen regen of een teveel aan zon. In de oksels van de stiften zullen zich in de loop van de zomer voortdurend nieuwe scheuten ontwikkelen. Hier komen geen vruchten aan, en ze moeten dan ook zo snel mogelijk, liefst om de 2 of 3 weken, weggehaald worden. Dit karweitje noemt men dieven. Gebeurt dit te laat, dan onttrekken deze groeischeuten te veel vocht en voedsel aan de plant, en zullen de trossen verschrompelen en bruin worden. Dit wordt lamsteligheid genoemd. Dit verschijnsel kan zich overigens ook voordoen als er teveel leggers aan de plant zitten, als er teveel trossen aan de plant hangen of door een teveel aan kalium of een andere meststof in de grond.
Krenten is een ander zomerkarweitje dat uitgevoerd moet worden bij de niet-zelfkrentende druivenrassen. Zodra de trossen groeien, zullen er ook spontaan druifjes uit vallen. Dit is een natuurlijke selectie: alleen de sterkste druiven groeien door. Ook hier geldt weer dat de druiven die doorgroeien dikker zullen zijn naarmate de concurrentie geringer is. Druiven bereiken hun maximale grootte als er niet meer dan 9 druiven aan een tros zitten. Zorgt het druivenras niet zelf voor afstoting van de overtollige kleine druiven in de tros, dan kunnen met een schaartje de kleinste, in groei achtergebleven druifjes eruit geknipt worden.

Stekken

Het is niet moeilijk om een druif te stekken. Er zijn twee methoden. Bij de eerste worden losse stekken gesneden. Bij de tweede wordt de plant afgelegd. De beste tijd om stekken te snijden is december. Dat betekent dat hiervoor goed het bij de snoei vrijkomende hout gebruikt kan worden. De scheut moet verhout zijn. Iedere stek bevat 1 oog. De onderkant van de stek wordt circa 8 cm onder een oog recht afgeknipt. Een centimeter boven het oog wordt de stek schuin afgeknipt, waarna de wond met entwas of kaarsvet afgesloten wordt. De stek wordt net tot aan het oog in een mengsel van zand met turfmolm gestoken. De stekken kunnen ook plat op de stekgrond gelegd worden. In dat geval wordt de stengel boven en onder het oog op circa 2 cm afgeknipt. Daarna wordt de stek plat op de stekgrond gelegd en licht aangedrukt. Gebruik van stekpoeder bevordert de beworteling en gaat de ontwikkeling van schimmels tegen. De stekken worden op een warme plek gezet zonder direct zonlicht. De grond moet wat vochtig blijven. Nadat zich aan de stekken de eerste wortels ontwikkeld hebben kunnen ze opgepot worden. In juli, als ze voldoende afgehard zijn, kunnen ze buiten in de grond gezet worden.
Bij afleggen wordt de scheut waar men wortels aan wil krijgen zonder een scherpe hoek te maken afgebogen naar de grond. Met een mesje wordt de plek waar hij de grond raakt wat beschadigd. De grond moet ter plaatse wat losgemaakt worden. Eventueel kan wat turf of compost doorgemengd worden om ervoor te zorgen dat het er vochtig blijft. De scheut wordt vervolgens vastgezet met een rond gebogen tak of een steen. Nadat zich voldoende wortels gevormd hebben kan de scheut losgesneden worden van de moederplant, en elders geplant worden.

Ziekten en plagen

Druiven zijn gevoelig voor enkele aantastingen, die doorgaans toeslaan bij vochtige, omstandigheden. Hoe opener en luchtiger de struiken zijn, hoe kleiner de kans is dat ze zich voordoen. Ook het schoonhouden van de grond onder de plant is belangrijk om overwintering van ziektekiemen tegen te gaan. De nieuwe, resistente rassen zijn minder gevoelig voor een aantal schimmelinfecties.

Botrytis (grauwe schimmel, Botrytis-rot, nobelrot) kan zich aan het eind van de zomer opeens flink uitbreiden, vooral bij vochtig weer. Kenmerken zijn bruine vlekken op het blad, met later ook grijs schimmelpluis dat een deken vormt over met name dode en afstervende plantendelen. De schimmel overwintert in aangetaste plantendelen of plantenresten op de grond. Daar is hij herkenbaar aan zwarte plekjes op de takken, of als een kluwen van schimmeldraden in de grond of op de bladresten. Als hij in de winter al aanwezig is in of rond de plant, kan hij ook in het voorjaar ook al optreden in de jonge scheuten en bloemtrossen. Aangetaste en dode delen (ook aangetaste bessen) en afgevallen blad moeten zo snel mogelijk verwijderd worden. De struik zo open mogelijk houden, de grond rond de voet schoon en los houden, en zelfs het droog schudden van de plant na een regenbui of een mistige nacht kunnen helpen om de groei van de schimmel te verminderen. Druiven met losse trossen en/of een stevige schil hebben minder last van de aantasting. De nieuwere druivenrassen zijn beter resistent tegen schimmels. Chemische bestrijding is mogelijk. Voor particulier gebruik zijn hiervoor verschillende producten in de handel. Zo kan er preventief gestrooid worden met bijvoorbeeld Teldor spuitkorrels van Bayer en in geval van aantasting kan gespoten worden met bijvoorbeeld Bayer Microsulfo spuitzwavel of Thiram van Luxan.

Echte meeldauw (Uncinula necator) is herkenbaar aan het ontstaan van lichtgele vlekken op het blad, waarna zich aan de bovenzijde van het blad en op de bessen witte, poederachtige schimmelvlekken vormen. De schimmel overwintert in de knoppen of op het oude hout, waar kleine gele of zwarte vlekjes op te zien zijn. Hij slaat vooral toe bij vochtig en warm weer. Het open houden van de plant zorgt ervoor dat hij snel droogt, en de meeldauw zich niet sterk kan uitbreiden. De nieuwere druivenrassen zijn beter resistent tegen schimmels. Bij aantasting is chemische bestrijding mogelijk door te spuiten met een aftreksel van heermoes of met een zwaveloplossing zoals bijvoorbeeld Microsulfo spuitzwavel van Bayer of vergelijkbare zwavelhoudende producten.

Valse meeldauw (Plasmopara viticola) is ook te herkennen aan gele of bruine vlekken op het blad, maar hier zit het schimmelpluis aan de onderzijde van het blad. De schimmel overwintert in afgevallen blad en andere resten op de grond. Als het langdurig vochtig weer is, of hard geregend heeft kan de hij zich explosief naar boven verspreiden, over de hele plant. Het blad wordt uiteindelijk bruin en verdroogt, jonge trossen verschrompelen. Planten in goede conditie (open, luchtig, met niet te veel leggers of trossen) hebben minder last van aantasting. Door aangetast en overtollig blad weg te snoeien wordt verdere uitbreiding tegengegaan. De nieuwere druivenrassen zijn beter resistent tegen schimmels. Chemische bestrijding is mogelijk door te spuiten met bijvoorbeeld Bayer Exact vloeibaar, Luxan spuitzwavel of soortgelijke middelen. Er zijn ook koperhoudende middelen in de handel tegen (valse) meeldauw, maar deze zijn door de uitspoeling van koper naar de grond minder milieuvriendelijk.

Aantasting door de druivenbladgalmijt of wijngaardgalmijt (Eriophyes vitis) is te herkennen aan roodgroene &#145hoopjes&#146 op jonge bladeren. Wat later ontstaan donkergroene bobbels op het blad. Aan de onderkant van het blad ontstaan witte, viltachtige vlekken, waarin de mijten zich bevinden. Nog later kan misvorming of achterblijvende groei van het blad optreden. Meestal gaat de aantasting niet ten koste van de oogst. Omdat de mijten zich snel voortplanten moet het aangetaste blad zo snel en zoveel mogelijk verwijderd worden. De mijten overwinteren in de bast van het oude hout. In de winter kan de loszittende schors verwijderd worden, om de kans op (hernieuwde) aantasting in het komende seizoen te verkleinen. Meestal is dit afdoende om de aantasting te bestrijden. Is de aantasting hardnekkig, dan kan in de wintermaanden gespoten worden met vruchtboomcarbolineum. De galmijt houdt ook weer niet van zwavel. Tijdens het groeiseizoen helpt een behandeling tegen meeldauw dus ook tegen een aantasting door de galmijt. Preventief kan de stam (nadat de losse schors verwijderd is) ingesmeerd worden met een mengsel van behanglijm en spuitzwavel.

Vogels houden van rijpe druiven. Ze kunnen op afstand gehouden worden door een net te spannen. Het aan de leggers bevestigen van stroken aluminiumfolie kan een afschrikkende werking hebben.

Vooral bij de vroegrijpe druivenrassen kunnen de rijpe druiven ook wespen lokken. Het zetten van een wespenval (een open fles of blikje met een geurende zoete substantie zoals siroop erin) wil nog wel eens helpen om ze (tijdelijk) af te leiden. Door een fijnmazig net kunnen ze op afstand gehouden worden.

Winterharde rassen

De meeste druiven worden tegenwoordig geënt op Amerikaanse onderstammen in verband met de geringere vatbaarheid voor de druifluis. Daarnaast zijn er de laatste jaren nieuwe rassen ontwikkeld die een grotere resistentie hebben tegen schimmels (Botrytis en meeldauw).
Onderstaande tabel bevat een onvolledig overzicht van oude bekende en nieuwe rassen.

Blauwe buitendruiven herkomst bijzonderheden
Acolon Duitsland grote opbrengst, wijndruif, niet zelfkrentend, resistent
Brant rijptijd half september - half oktoberiets ´foxy´ smaak, resistent
Dornfelder Duitsland rijptijd half september - half oktobergeschikt als tafel- en als wijndruif (wit sap), zelfkrentend, enigszins resistent (flink snoeien en open houden bij de zomersnoei)
Dunkelfelder rijptijd half september geschikt als tafel- en wijndruif (rood sap)
Galanth rijptijd half september &#150 eind septemberlosse tros, grote smakelijke bes, resistent
Glorie van Boskoop, Boskoop´s Glorie rijptijd half september - half oktoberredelijke tros, buiten wat zuur en in de kas zoeter, wit sap, zelfkrentend, redelijk resistent, stekt makkelijk, rode herfstkleur (V. coignetiae)
Landal rijptijd half september - half oktober
Léon Millot Frankrijk rijptijd half september tot half oktobergrote opbrengst, kleine compacte tros, erg zoet, wijndruif (Bourgogne), licht rood sap, resistent
Marechal Foch Frankrijk rijptijd half september tot half oktobergrote opbrengst, kleine compacte tros, erg zoet, wijndruif (Bourgogne), licht rood sap, resistent
Muscat Bleu Frankrijk rijptijd half september - half oktobergrote losse tros, grote bes, tafeldruif (muskaat), resistent, snelle groeier
Nero Hongarije rijptijd eind septembergrote tros, grote zoete bes, tafel- en wijndruif
Osella rijptijd half september - half oktoberlosse tros en grote bes, resistent
Regent Duitsland rijptijd half september &#150 half oktobermiddelgrote losse tros, geschikt als tafel- en wijndruif (rood sap, ± Beaujolais of Pinot Noir), resistent, goede groeier
Rembrandt Nederland rijptijd half september &#150 half oktober kleine compacte tros, matige &#145foxy&#146 smaak, gezond, grote productie
Rondo Duitsland rijptijd half september - eind septembermiddelgrote tros, zoet, tafel- en wijndruif (± Bourgogne), rood sap, niet zelfkrentend, resistent, sterke groeier
Salomé Zwitserland rijptijd eind september grote losse tros, grote bes, tafel- en wijndruif (± Merlot), redelijk resistent, goede groeier
Triomph d´Alsac rijptijd half september tot half oktobergrote opbrengst, kleine compacte tros, erg zoet, wijndruif (Bourgogne), licht rood sap, resistent

Rode buitendruiven herkomst bijzonderheden
Flame Seedless of Red Flame pitloos, vroeg, vraagt veel verzorging
Ganita rijptijd begin oktobergrote tros, middelgrote druif, resistent
Rosetta rijptijd half september - half oktobermiddelgroot
Kalina Zwitserland rijptijd eind september grote tros, neutrale smaak, resistent

Witte buitendruiven herkomst bijzonderheden
Bianca Hongarije rijptijd half september &#150 eind septembervariabele opbrengst, redelijk grote geelgroene bes, tafel- en wijndruif, resistent, makkelijke groeier
Birstaler Muscat rijptijd half september - eind septembertafeldruif, resistent
Fanny rijptijd eind september &#150 begin oktober grote bes, resistent
Lilla rijptijd eind september &#150 begin oktober grote bes, resistent
Garant rijptijd half september &#150 begin oktober groengeel, middelgroot, resistent
Hecker rijptijd eind september groengeel, middelgroot, resistent
Himrot, Himrod, Himröd Amerika rijptijd eind september pitloos, grote losse tros, zoet, resistent
Johanniter Duitsland wijndruif (± Riesling), resistent
Lakemont Amerika rijptijd half september &#150 eind septemberpitloze zoete tafeldruif, zelfkrentend, redelijk resistent
Merzling Duitsland rijptijd begin &#150 midden septemberresistent, matige groeier
Orion
Palatina rijptijd half september - eind septembergrote tros, friszoete gele tafel- en wijndruif (muskaat), resistent
Phoenix rijptijd half september - eind septembergrote opbrengst, middelgrote bes, zuurzoet, tafel- en wijndruif (muskaat) resistent, goede groeier
Romulus pitloos, vroeg
Sirius rijptijd begin &#150 midden septembergroenwitte bes, resistent
Solaris Duitsland rijptijd begin &#150 midden septemberwijndruif, resistent, goede groeier
Witte of Vroege van der Laan rijptijd half september - half oktoberopbrengst matig, smaak matig (buiten wat zuur, in de kas zoeter), gevoelig voor schimmels