Wist je dat planten het weer voorspellen?

Misschien heb je je het wel eens afgevraagd: hoe wisten onze voorouders wat voor weer er kwam? Het KNMI (Nederland) en het KMI (Belgiƫ) bestonden nog niet.

UNDEFINED

Ook geen regionale weersvoorspelling op mobieltjes of buienradar. De meeste mensen leefden tot halverwege de vorige eeuw veel dichter bij de natuur dan nu. Om te weten wat voor weer er aan kwam, letten ze op veranderingen buiten. Ze keken naar de wolken, gedrag van dieren, veranderingen bij planten. Er was een heel sterke binding met de agrarische wereld die toen nog veel natuurlijker was.

Planten voorspellen het weer - De Tuinen van Appeltern

Daarna is alles veel industriëler en afstandelijker geworden – een leefsfeer die nu weer aan het veranderen is. Van maakindustrie gaan we nu naar informatie en informatie-industrie. Alles via apparaten waar we blindelings op vertrouwen en met informatie van elders – niet zelf geconstateerd. Zelfs om te zien wat voor weer het is, kijken we niet meer naar buiten, maar op ons mobieltje of onze laptop. Inmiddels ook dat alweer meer dan dat we naar weersverwachtingen op de radio luisteren of op de tv kijken. Toch kunnen we dat ‘naar buiten kijken’ nog steeds aanraden. Er valt veel weer te voorspellen aan dingen die we al bijna vergeten zijn. Vroeger wist men dat het gedrag van planten en dieren veel vertelde over het weer dat er aan stond te komen. In dit artikel willen we het niet hebben over weervoorspellende dieren – ook heel interessant – maar wel over wat planten ons over het weer kunnen vertellen.

Probeer eens een dennenappel

Als je nog ergens in huis een vensterbank of een plek bij een buitendeur hebt die nog niet zo zwaar is geïsoleerd dat ‘buiten’ er geen invloed meer heeft, moet je daar eens een dennen- of sparappel neerleggen. Dan ga je iets leuks zien: als het droog weer is of wordt, zijn of gaan de schubben open, komt er regen dan sluiten ze zich weer. Het werkt feilloos en zelfs relatief snel!

Planten voorspellen het weer - De Tuinen van Appeltern

Er beweegt veel meer mee met het weer

Planten bewegen voortdurend, maar dat doen ze meestal zo langzaam dat het ons nauwelijks opvalt. Er zijn veel planten die sterk op atmosferische en lichtveranderingen reageren. Vaak gaan die samen met weersveranderingen. Er zijn vaste bewegingen en veranderlijke. Vaste bewegingen zijn bijvoorbeeld dat planten naar het licht toe groeien en hun blad naar het licht toe draaien.

Beroemd is het feit dat zonnebloemen met het licht meedraaien: ’s morgens zijn alle bloemkoppen in een veld zonnebloemen naar het oosten gericht en ’s middags naar het westen. Waterleliebloemen gaan ’s morgens open als er voldoende zonlicht is – zo niet dan blijven ze gesloten – en gaan ’s avonds weer dicht. Teunisbloemen gaan juist open als het schemerig wordt, want die worden door nachtvlinders bestoven. ’s Morgens gaan ze weer dicht. Dat zijn dus reacties op licht.

Planten voorspellen het weer - De Tuinen van Appeltern

Veel meer echt weervoorspellend is het gedrag van madeliefjes. Heb je een niet al te precies onderhouden grasveldje? Gefeliciteerd, dan heb je tenminste geen monocultuur in je tuin en dan heb je die leuke bloemetjes ook. Ze doen iets bijzonders: als de luchtdruk daalt (dat betekent bijna altijd: slechter weer) pompen ze vocht in de buitenste bloemblaadjes, die daardoor uitzetten en de bloem sluiten. Als het weer mooier wordt, zetten de binnenste bloemblaadjes uit en gaan de bloempjes weer open. Dat gebeurt vrij snel en ook al bij minimale luchtdrukverschillen. Wat betekent dat ze weersveranderingen al vroeg voelen aankomen en erop reageren. Madeliefjes of meizoentjes zijn fantastische weervoorspellers.

Ze voelen ook onweer aankomen

Als er onweer aankomt – zelfs al voordat je dat zelfs maar vermoedt – vertelt de haagwinde dat al. U kent de haagwinde (Calystegia sepium) vast wel als dat lastige ‘onkruid’ dat zich met zijn draaiende stengels met witte ‘pispot’bloempjes door planten heen slingert. De plant sluit die ‘pispotjes’ als er onweer en regen dreigt. Andere soorten windes (planten die zich om andere planten heen winden) doen dat trouwens ook. Een voorbeeld is een plant uit een heel ander geslacht: akkerwinde (Convolvulus arvensis). Die doet precies hetzelfde. Weer een heel andere plant – geen winde – die dat ook doet, is de satijnbloem (Osteospermum pluvialis). Het woord ‘pluvialis’ betekent ‘regen’, dat zegt al genoeg. Hij voorspelt dus regen en je ziet hem zijn bloemen sluiten als de lucht betrekt. Dat doet het slaapmutsje (Eschscholzia californica) ook. Op een bewolkte, regenachtige dag openen hun vrolijke, oranje bloempjes zich niet eens. Trek dan zelf ook maar een regenjas aan als je naar buiten moet.

Planten voorspellen het weer - De Tuinen van Appeltern

Nog meer regenvoorspellers

De lijst van planten die hun bloemen sluiten als ze regen verwachten, is nog veel langer. We noemen er hier nog een paar. Heel bekend zijn de gewone paardenbloem (Taraxacum officinale), een plant met veel fantastische eigenschappen, maar tuiniers zijn er niet zo gek op, en de vogelmuur (Stellaria media) waar hetzelfde voor geldt. Beide soorten staan bol van de vitamines en ze vertellen u ook nog wat voor weer het wordt. En mocht je ooit in een situatie verzeild raken waarin je honger hebt, eet dan gerust paardenbloem en vogelmuur.

Nog meer – misschien onverwachte – regenvoorspellers zijn de wegdistel (Onopordum acanthium) en het gewone guichelheil (Anagallis arvensis). De wegdistel is een majestueuze plant met prachtig grijs blad. Hij kan wel 3 m hoog worden, is net zoals de vorige twee soorten inheems, maar wordt vanwege zijn uiterlijk soms wel in tuinen toegelaten. Als dank zal hij dan ook daar zijn paarse bloemen sluiten als er regen in aantocht is en u zo waarschuwen. Als hij bloeit, wordt hij heel graag door vlinders, bijen en andere insecten bezocht; een echte nectarplant! Guichelheil wordt in Engeland zelfs ‘Poor man’s Weatherglass’ genoemd. De rozerode bloemen van deze plant gaan niet eens open als er slecht weer dreigt. Even nagekeken: in Frankrijk heeft guichelheil de naam ‘Baromètre des gueux’ wat zoveel betekent als ‘barometer van de arme drommels’, dus vergelijkbaar met de Britse naam. In het Duits heet hij ‘Regenblume’. Dat zegt al genoeg. Het ‘guichel’ in de Nederlandse naam heeft volgens het etymologisch woordenboek te maken met ‘goochelen’, dus waarschijnlijk met iets anders dan met het weer.

Planten voorspellen het weer - De Tuinen van Appeltern

Nog zo’n ‘onkruid’ dat regen voorspelt: akkerkool (Lapsana communis) dat overal in de schaduw in ruigten, akkerranden, wegbermen en ook op moestuinen te vinden is. De plant vormt losse pluimen met bleekgele bloempjes die ook bij regen-in-aantocht sluiten. Heel betrouwbaar, geldt ook als onweervoorspeller.

Geen zon, geen bloeiende krokussen

Ook dat heeft u vast al wel eens opgemerkt: een veld dat bezaaid lijkt met krokussen heeft op zonloze dagen veel minder kleur: de bloemen gaan dan gewoon niet open. Iets later in het jaar doet wildemanskruid (Pulsatilla) precies hetzelfde. Die planten laten hun bloemen zelfs al hangen, zodat er geen regenwater inloopt.

Bijgeloof, maar je weet maar nooit

Wel eens van donderbloemen gehoord? Dat zijn planten die volgens het vroegere geloof onweer (en de soms rampzalige gevolgen daarvan) zouden afweren. Er moet een ervaringsgegeven achter dit geloof zitten, want we weten wel heel goed dat er planten – met name bomen – zijn die opvallend veel vaker dan andere planten door de bliksem worden getroffen, waarom zou het dan niet zo kunnen zijn dat er planten zijn die juist opvallend weinig door bliksem worden getroffen? Dus planten die – statistisch gezien – tegen blikseminslag beschermen. In onze lage landen is de zwarte els (Alnus glutinosa) het meest gevoelig voor blikseminslag. Deze boomsoort wordt het vaakst getroffen. Dat komt doordat zwarte elzen speciale wortels hebben (zogenaamde sponzige ‘zinkers’) die recht naar beneden tot in het grondwater groeien. Een betere ‘aarding’ kan de bliksem nauwelijks vinden. Maar dat terzijde.

Planten voorspellen het weer - De Tuinen van Appeltern

Planten die tegen blikseminslag zouden beschermen, zijn onder andere huislook (Sempervivum tectorum) en de klaproos (Papaver rhoeas). Huislook werd al in oude tijden, maar ook nu nog wel, op de daken van huizen aangebracht. Het groeit zonder grond op stenen en dakpannen. De plant hecht zijn waterbufferende bladrozetten daarop met zijn wortels vast. De klaproos is juist een plant voor verstoorde, open grond. Die groeit niet op huizen of daken zoals wij die nu vooral kennen, maar wel op grasdaken.

Vroeger werden de daken van hutten, huizen en schuren in noordelijke streken – ook bij ons – wel afgedekt met zandige plaggen bovenop een afdichtende laag berkenbast (berkenbast vergaat heel langzaam). Daarop konden makkelijk klaprozen kiemen. Het zijn echte pionierplanten die van omgewoelde grond houden. Zelfs toen de Eerste Wereldoorlog in 1918 nog niet eens beëindigd was, veranderden de verwoeste, kapotgeschoten, totaal vernietigde terreinen in Vlaanderen en Noord-Frankrijk waar zwaar gevochten was en de loopgraven hadden gelegen (of nog lagen en liggen) al snel in onafzienbare, rijkbloeiende klaproosvelden. Het zaad lag al in miljoenenvoud in de bodem te wachten tot het aan het licht werd gebracht en kon kiemen. Vandaar dat de gewone rode klaproos in diverse landen het symbool werd voor het herdenken van gevallenen uit die oorlog en in latere oorlogen. In de UK groeide dat gebruik uit tot de ieder jaar op 11 november, of de zondag die daar het dichtst bij valt, als Remenbrance Day of ‘Poppy Day’ (Klaproosdag) plaatsvindende herdenkingsplechtigheid.

Planten voorspellen het weer - De Tuinen van Appeltern

Aan de waanzinnige oorlogsmentaliteit die heerste tijdens die verschrikkelijke oorlog, gaf de legerarts en artilleriecommandant John McCrae in 1915 uiting in zijn beroemde – aan zijn soldaten gerichte – gedicht-met-de-klaprozen ‘In Flanders fields’, hierbij vertaald:

In de velden van Vlaanderen

In de velden van Vlaanderen wuiven de klaprozen
tussen de kruisen, rij na rij.
Ze markeren waar wij waren – en in de lucht
vliegen nog steeds – dapper zingend – de leeuweriken
die we nauwelijks hoorden te midden van het bulderend geschut.

Wij zijn de doden. Een paar dagen geleden
leefden we nog, voelden de zonsopgang, zagen de gloed van de ondergaande zon,
we hadden lief en werden bemind en nu liggen we
in de velden van Vlaanderen.

Neem ons gevecht met de vijand over.
Vanuit onze falende handen werpen wij u
de fakkel toe; het is nu uw taak om hem hoog te houden.
Als u die overtuiging niet overneemt van ons die sterven
kunnen we niet rusten, ondanks dat er klaprozen groeien
op de Vlaamse velden.

John McCrae

De klaproos mag dan donder en bliksem afweren, het is ook de bloem van talloze slagvelden door de geschiedenis heen. Klaprozen waarschuwen niet alleen voor weersverandering..

Er zijn ook planten die problemen op een slimme manier vermijden. Seringen bijvoorbeeld (Syringa). Die willen hun bloemen absoluut laten bestuiven, maar dat lukt niet als het regent. Wat ze dan doen is gewoon eerder dan normaal opengaan en weer sluiten als het begint te regenen. Schijnt later op de dag de zon weer, dan gaan ze weer open.

Ook zijn er planten waaraan je al vanuit huis kunt zien of het buiten vriest of niet. De aucuba bijvoorbeeld (Aucuba japonica). Zelfs als het maar één graadje (Celsius) vriest, laat deze wintergroene plant zijn bladeren hangen, om dat meteen weer te veranderen als de temperatuur boven 0 kunt.

Planten voorspellen het weer - De Tuinen van Appeltern

Het klimaat verandert

Aan u de kans om na te gaan of de vele boerenwijsheden en almanakspreuken over ‘planten en het weer’ nog steeds gelden of dat we ze vanwege de klimaatverandering zullen moeten aanpassen. We noemen er een paar:

  • Als bomen en planten vroeg bloeien, voorspelt dat een mooie zomer.
  • Sluit het klaverblad, regen in het vat (die hadden we nog niet).
  • Geeft de zomer veel mast (eikels en beukennootjes), dan volgt een strenge winter.
  • Het wordt mooi weer als er ’s zomers ochtenddauw op het grasveld ligt.
  • Als kamille al geurt in mei, komt er een warme zomer bij.
  • Als de tulp zich sluit, blijft regen niet uit (hadden we ook nog niet).

Misschien ken jij mogelijk veel meer boerenwijsheden of almanakspreuken?
Laat ons weten wat er nog van al die oude natuurkennis klopt, want ons vermoeden is dat er veel verandert.

We horen graag van je!
Stuur een mailtje naar info@appeltern.nl.