Hoe verzorg ik druiven?

De druif (Vitis vinifera) is oorspronkelijk afkomstig uit het Middenoosten (Iran, het vroegere Perzië). In Nederland vond in de middeleeuwen al wijnbouw plaats.

UNDEFINED

In de vorige eeuw zijn veel wijngaarden ten prooi gevallen aan de druifluis, die 90% van de stokken heeft aangetast. De druif heeft voor een goede rijping veel zon en warmte nodig, en wordt daarom doorgaans in kassen gekweekt.

De productiekosten van verwarming maakten de professionele teelt hier steeds minder rendabel, waardoor het aantal producenten nog verder afnam. In Oost-Nederland, Zuid-Limburg en België zijn wel (weer) wijngaarden te vinden, waar vooral nieuwe druivensoorten geteeld worden die beter tegen ons koele klimaat bestand zijn en vroeger rijpen. Voor huis- tuin- en keukengebruik is het goed mogelijk een druif aan te planten, en daar ook nog druiven van te oogsten. Er zijn goede winterharde en vroegrijpende rassen te koop. Bij de aanschaf is het belangrijk om te letten op de resistentie tegen schimmels. De druif is een bladverliezende plant, die geleid moet worden.

Verzorging van de druif (vitis vinifera)

Zoals gezegd heeft de druif om de vruchten te laten rijpen veel zon nodig. Een plek pal op het zuiden tegen een muur, schutting, pergola of op een balkon is ideaal. Voordat de druif geplant wordt kan een steunconstructie aangebracht worden, waar de gesteltakken later makkelijk aan aangebonden kunnen worden: een trelliswerk, of bijvoorbeeld enkele stevige horizontale metalen draden met een onderlinge afstand van circa 50 cm.

Druiven groeien in elke goed ontwaterende tuingrond, met voldoende humeus materiaal. Ze hebben een hekel aan natte voeten, zware klei of echt zure grond. Het beste groeien ze op een kalkrijke, kleiachtige grond, of een humushoudende zandgrond. Als dat nodig is moet dus voor het planten voldoende compost of ander organisch materiaal in en rond het plantgat aangebracht worden, of, als de grond te zuur is, een kalkhoudende meststof. Het plantgat moet voldoende ruim zijn, zodat de wortels goed gespreid kunnen worden. Bij het planten kan alvast gekeken worden hoe de takken zich ontwikkelen, en hoe ze straks aangebonden kunnen gaan worden. Tijdens het planten kan de kluit nat gemaakt worden door een extra watergift, of door hem te dompelen in een emmer water. Plant de druif net zo diep als hij op de kwekerij stond, en vul het plantgat aan. Na het planten de grond rondom de plant voorzichtig aandrukken. Laat de grond eerst enkele weken inklinken voordat de gesteltakken aangebonden worden.

Als de grond gezakt is en de druif echt op zijn plaats staat kan het aanbinden beginnen. Pas er daarbij voor op dat het materiaal waarmee het aanbinden gebeurt niet in de twijgen kan gaan snijden als de takken dikker worden. Metaaldraad is hier berucht om. Het beste kan het aanbinden gebeuren met een materiaal dat makkelijk te vervangen of verstelbaar is. In tuincentra zijn hier speciale verstelbare binders voor te koop.
Het aanbinden kan in principe op verschillende manieren gebeuren, afhankelijk van de plek waar hij staat. Als er 1 hoofdgesteltak is, wordt dat een snoer genoemd. Zijn er 2 hoofdgesteltakken, dan heet dat een dubbel snoer. Deze vorm is vooral geschikt als de druif bijvoorbeeld over een pergola moet gaan groeien. Daarbij gaat de hoofdgesteltak in eerste instantie kaal omhoog, en wordt pas op hoogte vertakt. Zijn er meerdere zijtakken, dan kan door gebogen aanbinden van de zijtakken een espalier of palmet gevormd worden, zoals de oude leivormen van fruitbomen tegen de muren genoemd worden. Bij druiven komt het snoer het meeste voor. De hoofdgesteltak kan verticaal doorgroeien tot de uiteindelijke hoogte waar de hoogste zijtak later afgebogen gaat worden. Daar wordt hij (uiteindelijk) afgeknipt. De zijtakken (leggers) worden naar links en rechts uitgebogen, en aangebonden. Alle takken en takjes die zich daartussen of daarnaast op de hoofdgesteltak ontwikkelen worden tot op de stam weggeknipt.

In het voorjaar kan de druif bemest worden met bijvoorbeeld gedroogde koemest (iets verzurend) of bloed- of beendermeel (voor meer kalk in de grond). De meststof moet in ieder geval veel calcium en kalium bevatten. Bij een tekort aan voedingsstoffen (of te weinig zonuren) komt de vruchtzetting niet goed op gang. Omdat de wortels van de druif doorgaans ver uitgroeien, heeft het weinig zin om alleen rond de stam te bemesten. De druif maakt in juni bloeiknoppen, die eigenlijk al op kleine druiventrosjes lijken. Begin juli bloeit hij met kleine gele bloemetjes, die door bijen bezocht worden. In de loop van juli beginnen zich de druiventrosjes te ontwikkelen.

Hoe moet ik een druif snoeien?

Het snoeien van druiven lijkt enorm ingewikkeld. Het valt echter reuze mee, wanneer duidelijk is waarom bepaalde handelingen verricht moeten worden. De wintersnoei vindt bij voorkeur plaats tussen half november en begin januari. Maar als het vriest mag er niet gesnoeid worden. De takken scheuren dan makkelijk of kunnen breken.

Een druif mag nooit gesnoeid worden in de periode tussen half januari en april. Dan komt de sapstroom op gang en bestaat het gevaar dat de plant gaat bloeden, soms met fatale afloop. Pas als hij weer volop in het blad staat kan er zonder risico geknipt worden.

Druiven bloeien op eenjarig hout. Om vruchten te er dus voor gezorgd worden dat er jonge scheuten zijn, maar dan vooral niet te veel. In de winter worden daarom door middel van snoeien enkele stevige jonge zijscheuten geselecteerd die vrucht moeten gaan dragen (de leggers). Deze worden aangebonden, waarna alle overbodige takken bij de stam weggeknipt worden. Ook kunnende hoofdgesteltak en de leggers ingekort worden als deze te lang zijn geworden.

De zijtakken op de leggers worden het eerste jaar teruggesnoeid tot een lengte van circa 10 à 15 cm. Deze stompjes worden stift genoemd. De ruimte tussen de stiften moet minimaal 10 cm bedragen, liefst zelfs iets meer. Staan de stiften te dicht op elkaar, dan worden de overtollige stiften tot op de legger weggeknipt. De volgende jaren wordt dit in de winter herhaald. De groeischeut die zich het jaar daarvoor op de oude stift heeft ontwikkeld wordt dan weer tot 15 cm ingekort, terwijl de andere groeischeuten op en rond die stift weggeknipt worden. Of er worden nieuwe stiften door de oude stiften helemaal weg te knippen. Uit de ogen op de legger ontstaan dan weer nieuwe stiften. De meeste rassen worden gesnoeid op stiften aan de bovenzijde. Enkele nieuwe rassen groeien beter wanneer de scheuten aan de onderzijde van de legger zitten (hangend). Daarbij worden dan de scheuten aan de bovenzijde telkens verwijderd.

Een andere snoeimethode is de zogenaamde Guyot-snoei. Hierbij worden maar 2 jonge zijscheuten horizontaal (of in een vorm) als legger aangebonden om vrucht te gaan dragen. Ze worden afgeknipt op een lengte van 100 cm, of zelfs nog iets korter. De rest van de plant wordt helemaal weggesnoeid. Deze snoeimethode is vooral aan te raden bij rassen (of planten) die minder vruchtbaar zijn, of slappe takken hebben. Over het algemeen geldt bij het snoeien: hoe minder takken aangehouden worden, hoe groter en voller de druiventrossen zullen zijn.

De zomersnoei heeft als doel de overvloedige bladontwikkeling (die ten koste gaat van de beoogde druivenoogst) binnen de perken te houden. Per stift mag 1 scheut doorgroeien. Na de bloei kunnen alle jonge scheuten waar zich geen trossen aan ontwikkelen direct helemaal weggesnoeid worden. De zijscheuten waaraan zich wel trosjes ontwikkelen, worden boven de eerste afgeknipt. Heeft de plant korte of weinig leggers dan kan boven de tweede tros afgeknipt worden. Hier bij blijft ook wat blad aan de plant zitten, om de jonge trossen te beschermen tegen regen of een teveel aan zon. In de oksels van de stiften zullen zich in de loop van de zomer voortdurend nieuwe scheuten ontwikkelen. Hier komen geen vruchten aan, en ze moeten dan ook zo snel mogelijk, liefst om de 2 of 3 weken, weggehaald worden. Dit karweitje noemt men dieven. Gebeurt dit te laat, dan onttrekken deze groeischeuten te veel vocht en voedsel aan de plant, en zullen de trossen verschrompelen en bruin worden. Dit wordt lamsteligheid genoemd. Dit verschijnsel kan zich overigens ook voordoen als er teveel leggers aan de plant zitten, als er teveel trossen aan de plant hangen of door een teveel aan kalium of een andere meststof in de grond.
Het kan ook gebeuren dat druiven plotseling geen vruchten meer geven. Als er verder qua standplaats of snoeimethode niets veranderd is en de druif verder geen verschijnselen van een ziekte of plaag vertoont en voldoende zon heeft gehad, moet het aan de vocht- of voedselvoorziening liggen. Het kan zijn dat er wel bloemen zijn geweest en bestuiving heeft plaatsgevonden, maar dat de plant tijdens het begin van de vruchtvorming te droog heeft gestaan. Het kan ook zijn dat de grond wat uitgeput is geraakt, door de goede groei van de plant in de afgelopen jaren. Je kunt proberen of een flinke bemesting in het volgende seizoen verschil maakt. In het voorjaar kan de druif bemest worden met bijvoorbeeld gedroogde koemest (iets verzurend, op kleigrond) of bloed- of beendermeel (voor meer kalk in de grond op veengronden). De meststof moet in ieder geval veel calcium en kalium bevatten. Bij een tekort aan voedingsstoffen (of te weinig zonuren) komt de vruchtzetting niet goed op gang. Omdat de wortels van de druif doorgaans ver uitgroeien, heeft het weinig zin om alleen rond de stam te bemesten maar zal de meststof over een grotere plek gespreid moeten worden.

Krenten is een ander zomerkarweitje dat uitgevoerd moet worden bij de niet-zelfkrentende druivenrassen. Zodra de trossen groeien, zullen er ook spontaan druifjes uit vallen. Dit is een natuurlijke selectie: alleen de sterkste druiven groeien door. Ook hier geldt weer dat de druiven die doorgroeien dikker zullen zijn naarmate de concurrentie geringer is. Druiven bereiken hun maximale grootte als er niet meer dan 9 druiven aan een tros zitten. Zorgt het druivenras niet zelf voor afstoting van de overtollige kleine druiven in de tros, dan kunnen met een schaartje de kleinste, in groei achtergebleven druifjes eruit geknipt worden. Met een speciaal schaartje met scherpe punten worden in deze maand (juni) de kleinste besjes uit de trossen geknipt (verwijderd). Dat wordt gedaan als de bessen (‘korrels’ zegt de kweker) gemiddeld zo groot als een doperwt zijn. Wat later kan het niet meer omdat dan de waslaag van de bessen beschadigd kan worden en dat herstelt zich niet meer. De mooiste bessen mogen blijven. Die kunnen dan beter (dikker) uitgroeien. Bovendien wordt gezorgd dat de tros een fraaie, slanke vorm krijgt. Er wordt bovenaan bij de ‘schouder’ van de tros begonnen. Bessen binnen in de tros worden sowieso weggeknipt. Alle te kleine besjes gaan eruit.
Druiventelers krenten druiventrossen om mooie trossen dessert- of tafeldruiven met grote bessen te krijgen. Voor wie minder aan een mooi trosuiterlijk hecht, of voor het maken van wijn, is het totaal onbelangrijk. Het krenten schijnt de bewaartijd van een tros wel enigszins ten goede te komen, maar ook dat is marginaal.

Hoe moet ik een druif (vitis vinifera) stekken?

Het is niet moeilijk om een druif te stekken. Er zijn twee methoden. Bij de eerste worden losse stekken gesneden. Bij de tweede wordt de plant afgelegd. De beste tijd om stekken te snijden is december. Dat betekent dat hiervoor goed het bij de snoei vrijkomende hout gebruikt kan worden. De scheut moet verhout zijn. Iedere stek bevat 1 oog. De onderkant van de stek wordt circa 8 cm onder een oog recht afgeknipt. Een centimeter boven het oog wordt de stek schuin afgeknipt, waarna de wond met entwas of kaarsvet afgesloten wordt. De stek wordt net tot aan het oog in een mengsel van zand met turfmolm gestoken. De stekken kunnen ook plat op de stekgrond gelegd worden. In dat geval wordt de stengel boven en onder het oog op circa 2 cm afgeknipt. Daarna wordt de stek plat op de stekgrond gelegd en licht aangedrukt. Gebruik van stekpoeder bevordert de beworteling en gaat de ontwikkeling van schimmels tegen. De stekken worden op een warme plek gezet zonder direct zonlicht. De grond moet wat vochtig blijven. Nadat zich aan de stekken de eerste wortels ontwikkeld hebben kunnen ze opgepot worden. In juli, als ze voldoende afgehard zijn, kunnen ze buiten in de grond gezet worden.

Bij afleggen wordt de scheut waar men wortels aan wil krijgen zonder een scherpe hoek te maken afgebogen naar de grond. Met een mesje wordt de plek waar hij de grond raakt wat beschadigd. De grond moet ter plaatse wat losgemaakt worden. Eventueel kan wat turf of compost doorgemengd worden om ervoor te zorgen dat het er vochtig blijft. De scheut wordt vervolgens vastgezet met een rond gebogen tak of een steen. Nadat zich voldoende wortels gevormd hebben kan de scheut losgesneden worden van de moederplant, en elders geplant worden.

Ziekten en plagen bij de druif (vitis vinifera)

Druiven zijn gevoelig voor enkele aantastingen, die doorgaans toeslaan bij vochtige, omstandigheden. Hoe opener en luchtiger de struiken zijn, hoe kleiner de kans is dat ze zich voordoen. Ook het schoonhouden van de grond onder de plant is belangrijk om overwintering van ziektekiemen tegen te gaan. De nieuwe, resistente rassen zijn minder gevoelig voor een aantal schimmelinfecties.

Botrytis (grauwe schimmel, Botrytis-rot, nobelrot) kan zich aan het eind van de zomer opeens flink uitbreiden, vooral bij vochtig weer. Kenmerken zijn bruine vlekken op het blad, met later ook grijs schimmelpluis dat een deken vormt over met name dode en afstervende plantendelen. De schimmel overwintert in aangetaste plantendelen of plantenresten op de grond. Daar is hij herkenbaar aan zwarte plekjes op de takken, of als een kluwen van schimmeldraden in de grond of op de bladresten. Als hij in de winter al aanwezig is in of rond de plant, kan hij ook in het voorjaar ook al optreden in de jonge scheuten en bloemtrossen. Aangetaste en dode delen (ook aangetaste bessen) en afgevallen blad moeten zo snel mogelijk verwijderd worden. De struik zo open mogelijk houden, de grond rond de voet schoon en los houden, en zelfs het droog schudden van de plant na een regenbui of een mistige nacht kunnen helpen om de groei van de schimmel te verminderen. Druiven met losse trossen en/of een stevige schil hebben minder last van de aantasting. De nieuwere druivenrassen zijn beter resistent tegen schimmels. Chemische bestrijding is mogelijk. Voor particulier gebruik zijn hiervoor verschillende producten in de handel.

Echte meeldauw (Uncinula necator) is herkenbaar aan het ontstaan van lichtgele vlekken op het blad, waarna zich aan de bovenzijde van het blad en op de bessen witte, poederachtige schimmelvlekken vormen. De schimmel overwintert in de knoppen of op het oude hout, waar kleine gele of zwarte vlekjes op te zien zijn. Hij slaat vooral toe bij vochtig en warm weer. Het open houden van de plant zorgt ervoor dat hij snel droogt, en de meeldauw zich niet sterk kan uitbreiden. De nieuwere druivenrassen zijn beter resistent tegen schimmels. Bij aantasting is chemische bestrijding mogelijk door te spuiten met een aftreksel van heermoes of met een zwaveloplossing zoals bijvoorbeeld Microsulfo spuitzwavel van Bayer of vergelijkbare zwavelhoudende producten.

Valse meeldauw (Plasmopara viticola) is ook te herkennen aan gele of bruine vlekken op het blad, maar hier zit het schimmelpluis aan de onderzijde van het blad. De schimmel overwintert in afgevallen blad en andere resten op de grond. Als het langdurig vochtig weer is, of hard geregend heeft kan de hij zich explosief naar boven verspreiden, over de hele plant. Het blad wordt uiteindelijk bruin en verdroogt, jonge trossen verschrompelen. Planten in goede conditie (open, luchtig, met niet te veel leggers of trossen) hebben minder last van aantasting. Door aangetast en overtollig blad weg te snoeien wordt verdere uitbreiding tegengegaan. De nieuwere druivenrassen zijn beter resistent tegen schimmels. Chemische bestrijding is mogelijk door te spuiten met bijvoorbeeld Bayer Exact vloeibaar, Luxan spuitzwavel of soortgelijke middelen. Er zijn ook koperhoudende middelen in de handel tegen (valse) meeldauw, maar deze zijn door de uitspoeling van koper naar de grond minder milieuvriendelijk.

Aantasting door de druivenbladgalmijt of wijngaardgalmijt (Eriophyes vitis) is te herkennen aan roodgroene ‘hoopjes’ op jonge bladeren. Wat later ontstaan donkergroene bobbels op het blad. Aan de onderkant van het blad ontstaan witte, viltachtige vlekken, waarin de mijten zich bevinden. Nog later kan misvorming of achterblijvende groei van het blad optreden. Meestal gaat de aantasting niet ten koste van de oogst. Omdat de mijten zich snel voortplanten moet het aangetaste blad zo snel en zoveel mogelijk verwijderd worden. De mijten overwinteren in de bast van het oude hout. In de winter kan de loszittende schors verwijderd worden, om de kans op (hernieuwde) aantasting in het komende seizoen te verkleinen. Meestal is dit afdoende om de aantasting te bestrijden. Is de aantasting hardnekkig, dan kan in de wintermaanden gespoten worden met vruchtboomcarbolineum. De galmijt houdt ook weer niet van zwavel. Tijdens het groeiseizoen helpt een behandeling tegen meeldauw dus ook tegen een aantasting door de galmijt. Preventief kan de stam (nadat de losse schors verwijderd is) ingesmeerd worden met een mengsel van behanglijm en spuitzwavel.

Vogels houden van rijpe druiven. Ze kunnen op afstand gehouden worden door een net te spannen. Het aan de leggers bevestigen van stroken aluminiumfolie kan een afschrikkende werking hebben.

Vooral bij de vroegrijpe druivenrassen kunnen de rijpe druiven ook wespen lokken. Het zetten van een wespenval (een open fles of blikje met een geurende zoete substantie zoals siroop erin) wil nog wel eens helpen om ze (tijdelijk) af te leiden. Door een fijnmazig net kunnen ze op afstand gehouden worden.

Winterharde druivenrassen

De meeste druiven worden tegenwoordig geënt op Amerikaanse onderstammen in verband met de geringere vatbaarheid voor de druifluis. Daarnaast zijn er de laatste jaren nieuwe rassen ontwikkeld die een grotere resistentie hebben tegen schimmels (Botrytis en meeldauw). Onderstaande tabel bevat een onvolledig overzicht van oude bekende en nieuwe rassen.

BLAUWE BUITENDRUIVEN

HERKOMST BIJZONDERHEDEN
Acolon Duitsland Grote opbrengst, wijndruif, niet zelfkrentend, resistent
Brant Nederland Rijptijd half september - half oktober, iets ´foxy´ smaak, resistent
Dornfelder Duitsland Rijptijd half september - half oktober, geschikt als tafel- en als wijndruif (wit sap), zelfkrentend, enigszins resistent (flink snoeien en open houden bij de zomersnoei)
Dunkelfelder Nederland Rijptijd half september, geschikt als tafel- en wijndruif (rood sap)
Galanth Nederland Rijptijd half september – eind september, losse tros, grote smakelijke bes, resistent
Glorie van Boskoop Nederland Rijptijd half september - half oktober, redelijke tros, buiten wat zuur en in de kas zoeter, wit sap, zelfkrentend, redelijk resistent, stekt makkelijk, rode herfstkleur (V. coignetiae)
Landal Nederland Rijptijd half september - half oktober
Léon Millot Frankrijk Rijptijd half september tot half oktober, grote opbrengst, kleine compacte tros, erg zoet, wijndruif (Bourgogne), licht rood sap, resistent
Marechal Foch Frankrijk Rijptijd half september tot half oktober, grote opbrengst, kleine compacte tros, erg zoet, wijndruif (Bourgogne), licht rood sap, resistent
Muscat Bleu Frankrijk Rijptijd half september - half oktober, grote losse tros, grote bes, tafeldruif (muskaat), resistent, snelle groeier
Nero Hongarije Rijptijd eind september, grote tros, grote zoete bes, tafel- en wijndruif
Osella Nederland Rijptijd half september - half oktober, losse tros en grote bes, resistent
Regent Duitsland Rijptijd half september – half oktober, middelgrote losse tros, geschikt als tafel- en wijndruif (rood sap, ± Beaujolais of Pinot Noir), resistent, goede groeier
Rembrandt Nederland Rijptijd half september – half oktober, kleine compacte tros, matige ‘foxy’ smaak, gezond, grote productie
Rondo Duitsland Rijptijd half september - eind september, middelgrote tros, zoet, tafel- en wijndruif (± Bourgogne), rood sap, niet zelfkrentend, resistent, sterke groeier
Salomé Zwitserland Rijptijd eind september, grote losse tros, grote bes, tafel- en wijndruif (± Merlot), redelijk resistent, goede groeier
Triomph d´Alsac Nederland Rijptijd half september tot half oktober, grote opbrengst, kleine compacte tros, erg zoet, wijndruif (Bourgogne), licht rood sap, resistent

RODE BUITENDRUIVEN

HERKOMST BIJZONDERHEDEN]
Flame Seedless of Red Flame Nederland Pitloos, vroeg, vraagt veel verzorging
Ganita Nederland Rijptijd begin oktober, grote tros, middelgrote druif, resistent
Rosetta Nederland Rijptijd half september - half oktober, middelgroot
Kalina Zwitserland Rijptijd eind september, grote tros, neutrale smaak, resistent

WITTE BUITENDRUIVEN

HERKOMST BIJZONDERHEDEN
Bianca Hongarije Rijptijd half september – eind september, variabele opbrengst, redelijk grote geelgroene bes, tafel- en wijndruif, resistent, makkelijke groeier
Birstaler Muscat Nederland Rijptijd half september - eind september, tafeldruif, resistent
Fanny Nederland Rijptijd eind september – begin oktober, grote bes, resistent
Lilla Nederland Rijptijd eind september – begin oktober, grote bes, resistent
Garant Nederland Rijptijd half september – begin oktober, groengeel, middelgroot, resistent
Hecker Nederland Rijptijd eind september, groengeel, middelgroot, resistent
Himrot, Himrod, Himröd Amerika Rijptijd eind september, pitloos, grote losse tros, zoet, resistent
Johanniter Duitsland Wijndruif (± Riesling), resistent
Lakemont Amerika Rijptijd half september – eind september, pitloze zoete tafeldruif, zelfkrentend, redelijk resistent
Merzling Duitsland Rijptijd begin – midden september, resistent, matige groeier
Palatina Nederland Rijptijd half september - eind september, grote tros, friszoete gele tafel- en wijndruif (muskaat), resistent
Phoenix Nederland Rijptijd half september - eind september, grote opbrengst, middelgrote bes, zuurzoet, tafel- en wijndruif (muskaat) resistent, goede groeier
Romulus Nederland Pitloos, vroeg
Sirius Nederland Rijptijd begin – midden september, groenwitte bes, resistent
Solaris Duitsland Rijptijd begin – midden september, wijndruif, resistent, goede groeier
Vroege van der Laan Nederland Rijptijd half september - half oktober, opbrengst matig, smaak matig (buiten wat zuur, in de kas zoeter), gevoelig voor schimmels

Kun je klimop en druiven combineren?

Op zich zijn klimop en druif qua groeikracht wel tegen elkaar opgewassen. Dat het door elkaar heen groeiend geen goede combinatie is komt doordat de druif ziektegevoelig wordt wanneer hij te vol in het blad staat (of op een andere manier te weinig ventilatie krijgt). Dat is, naast het bevorderen van de vruchtontwikkeling, de belangrijkste reden waarom de druif tijdens zijn groeiperiode zoveel snoei vergt. En dat gaat dan alleen over het wegsnoeien van het druivenblad. Als dan ook de door de druif heen groeiende klimop nog in bedwang gehouden met worden, zal het een erg bewerkelijk geheel worden.