De Puintuin

Een razend interessante ecologische tuin die zijn weerga niet heeft als het gaat om samenwerking tussen natuur en mens.

UNDEFINED

Eigenlijk heeft een puintuin veel weg van een prairietuin als het gebruikte puin gelijkmatig over de bodem wordt verdeeld. In dat geval hoeft er niets aan grondverbetering te worden gedaan. Zo’n gemengde puinlaag vormt een ideale groeilaag voor droogteplanten en kalkminnende planten, want in stenige sloopafval, tegels, steenpuin, uitgegraven bouwgrond, grind, betonresten en meer zit vaak heel veel kalk.

Het bodemleven in de tuingrondlaag onder het puin zorgt vanzelf voor een ideale menging, wat een zeer verrassende en rijke reeks mogelijkheden voor planten oplevert. Die groeien dan in arme kalkrijke grond die van onderuit wordt verrijkt. Een heel bijzondere en interessante situatie. Je krijgt er een tuin mee die absoluut uniek zal zijn. De begroeiing kan worden gestuurd of aan zichzelf worden overgelaten, maar daarover later in dit artikel meer.

Maar er is meer mogelijk

Hierboven hadden we het alleen over het (vrij) platte vlak en een min of horizontale tuin. Maar met puin kun je ook geweldig bouwen en daarmee totaal nieuwe mogelijkheden creëren. Er kan dan een heuvelachtig tot zelfs rotsachtig geheel ontstaan dat overal andere vormen en condities biedt. Met plekken waar water wordt vastgehouden of juist uitspoelt, dus geweldige verschillen tussen droog en nat. Al dan niet aangevuld met grond of juist het kale puin als groeiplek voor planten. Laat er uw fantasie op los en bouw een weergaloze tuin met puin. Waarin kinderen eindeloos kunnen spelen, klimmen en klauteren, waar het zonlicht een fantastisch spel van licht en schaduw speelt, waarin het kleine dierenleven optimale mogelijkheden vindt. In zo’n puintuin bent u altijd omringd door kleine zoogdieren en amfibieën, heerst een rijk geschakeerd insectenleven en zullen vogels en vleermuizen vaste bezoekers zijn. U heeft dan namelijk iets gemaakt dat maximale kansen voor leven in eindeloos veel vormen biedt. En dat op basis van afval dat mensen – vooral in steden – overal produceren.

Duurzaamheid en hergebruik

U creëert met een puintuin niet alleen een unieke plek voor planten en dieren, maar door puin opnieuw te gebruiken, verkleint u de afvalberg die uit de steden komt. Het kan van heel minimalistisch en vrijwel zonder financiële investeringen tot behoorlijk avantgardistisch. Exclusief en uniek wordt het altijd, want zoals u uw puintuin bouwt zal dat nergens net zo kunnen worden herhaald. Wat er ontstaat wordt namelijk deels door het puin bepaald.

Puintuin | De Tuinen van Appeltern

Een voorbeeld: Stel u koopt een bouwval met een leuk stuk grond eromheen waar u een nieuw huis op gaat zetten. Laat dan het sloopafval niet afvoeren, maar bewaar het en maak er een unieke puintuin mee. U kunt zo’n tuin met alles bouwen: tegels, baksteenbrokken, dorpelstenen, dakpannen, beton, grind, oude gresbuizen en gootstenen. Wat er maar uit de sloop komt. Wees wel voorzichtig met houtresten, want die kunnen op den duur wegrotten. Er zijn puintuinbouwers die ook dat gebruiken, maar dat kunnen wij niet aanraden. Rottende structuren kunnen inzakken of zelfs instorten en dan gevaarlijk worden.

‘Een puintuin hoeft maar weinig te kosten. Wat u investeert is tijd en mankracht. Want creatief puintuinbouwen betekent sjouwen.’

Terug naar het sloophuisidee

Stel het huis dat u gaat slopen heeft een kelder en u kunt die kelder gebruiken als het begin van uw puintuin – uw nieuwe huis komt op een iets andere plek –, breek dan de kelderwanden voor tweederde af en gebruik de bodem van uw kelder als laag gelegen vijverbak. Graaf de grond van de wanden erboven onder een hoek van maximaal 45 graden naar alle kanten uit en begin op die hellingen de constructie van uw puintuin. Combineer alles wat u maar tegenkomt, heeft, of te pakken krijgt aan materiaal. Gebruik geen cement. Een puintuin wordt duurzaam gestapeld, niet gemetseld of verlijmd. Lucht, aarde en water moeten er ongehinderd gaten, naden en openingen in kunnen vullen. Zorg dat er stevige verbindingen tussen de verschillende lagen ontstaan door ze overlappend op elkaar te stapelen. Door van buiten naar binnen toe te stapelen. Dus steeds van u af en iets verder terug, dan krijgt u de sterkste constructies. Recht oprijzende muurtjes en muren vragen om de stevigste constructie. Dat luistert heel nauw en moet heel nauwkeurig gebeuren. Op deze manier wordt al duizenden jaren met natuursteen gebouwd. Het kan net zo goed met puin. U kent vast de gestapelde muurtjes wel waarmee overal in Zuid- en West-Europa weiden worden afgebakend, terrassen worden gebouwd en hele bouwwerken werden en worden opgericht. Nederland heeft niet zoveel steen, dus werd er hier vooral met hout, leem en takken gebouwd, waren de daken van grof gras, riet of plaggen. Maar veel mensen hebben toch een speciaal gevoel voor al die steenconstructies die steen voor steen door mensenhanden zijn gemaakt. In veel berggebieden die al deels – vaak wegens armoede – in de loop der tijd verlaten zijn, zijn de muurresten en terrassen nog steeds duidelijk zichtbaar aanwezig. Soms zelfs na honderden jaren nog.

‘Het passen en meten met puin is een kunst die je al doende onder de knie krijgt. Het is geweldig om te doen. Een puintuin bouwen geeft intensief contact met aarde, steen, water, dieren, planten en tijd. Het gevoel van eindeloze tijd.’

Een enorme bron van inspiratie

In de zomer van 2012 overleed te Oranjewoud (Friesland) de Nederlandse kunstenaar, leraar, professor honoris causa en schrijver Louis G. le Roy, die zichzelf als ‘ecotect’ omschreef. Hij ontwikkelde al vroeg in zijn leven (geboren Amsterdam 31 oktober 1924) heel bijzondere ideeën over mens en natuur. De mens moet de natuur niet beheersen, maar samengaan met haar enorme kracht en steeds verder gaande complexiteit. Die complexiteit is ook in de menselijke omgeving realiseerbaar, maar vraagt om langdurige interactie. Mensen willen meestal heel snel resultaat. Ook landschapsarchitecten en natuurontwikkelaars zien liefst dat een terrein dat vandaag ter beschikking komt, morgen al klaar is. Met alles wat daarbij hoort, planten, dieren enz. Zij verzinnen wel even hoe dat moet. Daar hebben ze zo hun recepten voor. Maar zo werkt het volgens Louis le Roy niet. Wij mensen kunnen de complexiteit die de natuur bouwt, zelfs niet benaderen. Wij kunnen wel voorwaarden en omstandigheden scheppen waarmee de natuur dan volgens eigen tempo en inzicht aan de gang kan. Dat is ook de achtergrond en idee van een echte puintuin. Iedere tuin kent zijn eigen speciale ontwikkeling als niet alles doodgeschoffeld en ingeperkt wordt, maar dat geldt zeker voor een puintuin.

Eind jaren zestig kreeg Le Roy van de gemeente Heerenveen een stuk plantsoen van 1 km lang en 20 m breed ter beschikking om daarop zijn ideeën in praktijk te brengen. Hij bouwde er met restmateriaal uit de stad (vooral veel stratenmakersafval) allerlei puinconstructies en stapelmuurtjes. Hij bracht er ook verschillende grondsoorten in aan, wat hij later niet meer deed. De natuur mocht er na een eerste aanzet zijn gang gaan. De ‘Wilde Tuinman’ zoals Le Roy werd genoemd zorgde zo voor een enorme tegenstelling met de keurige tuintjes in de omgeving van het plantsoen. Dat ‘wilde’ werd niet door iedereen gewaardeerd. In het plantsoen was de natuur het uitgangspunt.

In de meeste tuinen die Nederlanders maken, groeien planten die uit alle delen van de wereld afkomstig zijn. De oorspronkelijke wilde soorten zijn vaak stevig onder handen genomen (veranderd), wat bijna altijd inhoudt dat bijzondere eigenschappen worden uitvergroot. Bloemen worden groter en vertonen meer kleurvariatie, bladeren worden mooier, geuren sterker enz. Die door kwekerskunst aan wat de mens wil zien aangepaste planten moeten het bovendien liefst overal doen waar wij dat willen. Dat is iets anders dan de natuur wil. De natuur streeft naar meer complexiteit en verfijnd inspelen op door de omstandigheden geboden mogelijkheden.

Le Roy was met name geïnteresseerd in de langdurige processen die dat mogelijk maakten en wilde daar de mens een actieve bijdrage in laten spelen door habitats te creëren die waren gebaseerd op afval uit de menselijke maatschappij. Het ging hem om een nieuw soort samenwerking tussen natuur en mens, waarbij de mens een meescheppend element in de natuur is. In het Le Roy plantsoen is die insteek nog ten dele herkenbaar. Het geheel wordt nu planmatig door de gemeente Heerenveen beheerd.

In de jaren zeventig begon Le Roy – nadat hij eerst ook al bij zijn eigen huis met steenafval bezig was geweest – een veel groter project op een stuk grond te Mildam: de Ecokathedraal. Hij maakte met de gemeente Heerenveen de afspraak dat puin uit de gemeente op zijn land zou worden gestort en dat gebeurt tot op de dag van vandaag. Met dat puin begon Le Roy – ongeveer zoals Gaudi in Barcelona met diens Sacrada Familia-project – zijn Ecokathedraalproject. Zoals in de middeleeuwen honderden jaren lang aan de kathedralen werd gebouwd, begon Le Roy aan zijn puinkathedraal te bouwen. Hij begon aan een proces zonder vastomlijnd einde. Zonder cement te gebruiken verwerkte hij stenen, tegels, stoepranden enz. tot torens, muren, terrassen en vlakken. Zonder vooropgezet plan. Le Roy vroeg zich af wat één mens kan doen en hij begon gewoon te bouwen. Met de hand en met een eindeloze tijd voor zich. Hij was deel van het proces dat hij zelf in gang zette.

De constructies werden door hem – en nu nog door zijn opvolgers – op geheel organische wijze in elkaar gepast. Het puin vormde als het ware zelf de structuren die ontstonden door de vormmogelijkheden die het aangeboden puin bood en biedt.

Le Roy stelde indertijd dat het project wel duizend jaar zou kunnen duren. Het geheel zou wel 300 m hoog kunnen worden.

Le Roy´s bedoeling was dat planten de constructies naar eigen voorkeur zouden overgroeien. Hij zette wel planten uit als start, maar daarna zou de natuur het zelf mogen doen. Na zijn overlijden is de voortgang van zijn ideeën en de doorgang van het bouwen aan de Ecokathedraal overgedragen aan de Stichting Tijd die ieder jaar een evenement organiseert om de zeer langdurige processen die Le Roy nastreefde te monitoren en nader onder de aandachte te brengen.

In 1973 verscheen Le Roy´s boek ´Natuur uitschakelen, natuur inschakelen´ waarin hij zijn ideeën nader uiteen zette. In 2000 werd hem de oeuvreprijs van het Fonds voor beeldende kunsten, vormgeving en bouwkunst verleend, een van de diverse prijzen die hem ten deel vielen. In 2008 werd het terrein te Mildam (vier hectare, gem. Heerenveen) waarop de Ecokathedraal wordt verwezenlijkt officieel door de Provinciale Staten van Friesland bestempeld als bestemmingsplan ‘Ecokathedraal-proces’. Het klinkt ongelooflijk, maar het streven is om het plan minstens tot het jaar 3000 door te voeren. Tot die tijd is het een groot studieobject van de processen die er zich afspelen.

De filosofische achtergrond

Die ligt bij een drietal samenhangende vragen die Nobelprijswinnaar, natuurkundige en filosoof Ilya Progogine stelde: ‘Wat kan de natuur doen? Wat kunnen levende mensen doen? Tot wat is een levend organisme in staat.’

Op deze drie vragen is nog nooit een sluitend antwoord gegeven.

Het heeft allemaal met vrije energie te maken

In de filosofie van Le Roy staat vooral zijn Ecokathedraal model voor de wereld. Het is een evolutionair project. De mens maakt deel uit van de natuur. Mens en natuur vormen samen één groot ecosysteem. Als de mens zijn ´vrije energie´ (zijn lichamelijke en geestelijke vermogens) gebruikt in samenwerking met andere vormen van natuur, maakt hij het systeem automatisch complexer, duurzamer en mooier. Voorwaarde is dat daarvoor ruimte en tijd beschikbaar zijn. Zoals Le Roy het zelf formuleerde: ‘Door maximaal gebruik van menselijke vrije energie en die van alle overige organismen kunnen bestaande en nieuwe ecosystemen successievelijk tot duurzame hogere complexe niveaus worden ontwikkeld. De idee is: hoe complexer een systeem, des te meer vrijheid er kan ontstaan. En het effect van vrijheid is dat er een steeds hogere ordening kan ontstaan. Dat is een absoluut feit in de natuur. En de ordening die de natuur maakt, is complexer dan de ordening die wij mensen maken. Daarom moeten we steeds weer bewust een basis creëren waar de natuur op door kan gaan. We doen nog steeds van alles waar de natuur onveranderlijk mee aan de slag gaat. Er ontstaat dan een proces, maar wat het aandeel van de mens daarin betreft is er nog nauwelijks inzicht in de gevolgen van wat we doen.

Denk bijvoorbeeld aan wat er met het plastic gebeurt dat we in de natuur terecht laten komen. Daar doet de natuur iets mee, maar we weten niet precies wat en waar dat toe leidt.

Veel ecologische milieu-gerichte ideeën gaan over het laten circuleren van materialen in een kringloop buiten de natuur om. We zonderen onszelf af van de natuur in een natuurloos ecosysteem.

Le Roy koos voor een andere richting: doe het samen met de natuur. Leer van de natuur. Bestudeer de processen. De natuur is veel sterker dan wij. Uiteindelijk wint de natuur altijd. Wat we ook doen. Het geldt zeker voor de periode van grote klimaatverandering waarin we nu leven.

De enorme mogelijkheden die de idee van een puintuin biedt: samen met de natuur afval hergebruiken. En dat volgens de gedegen principes van de natuur en niet volgens de onvolkomen man-made principes die wij zo graag voorrang geven. Wat dat betreft staan we pas aan het begin van de ontdekking van talloze processen.

Wanneer u het maken van een puintuin overweegt, maakt u daarmee de eerste stap op weg naar een nieuwe samenwerking met de natuur. De natuur maakt al miljarden jaren eigen puinhopen en doet daar iets mee. Daar kunnen we van leren.

Een tekst van Le Roy zelf

Samengevat uit zijn boek ‘Ecokathedraal, Friese Pers Boekerij 2000 (bron: Archined, Urban TV 30-1-13):
‘De hedendaagse stedelijke omgeving is een voorgevormd milieu. De mens is er toeschouwer, geen deelnemer. Hij leeft ontkoppeld van ruimte en tijd. Er kan zich binnen dat beperkte ecosysteem van de stad nauwelijks een natuurlijk systeem ontwikkelen, een complexe samenleving waarin de tijd ruimte krijgt en de ruimte tijd. Zo’n nieuwe ontwikkeling – samen met de natuur – zou een fundamentele verandering betekenen. Een verandering die haaks staat op de huidige structuren van politiek, geld en regels.’

De planten in zowel een puintuin, het Le Roy plantsoen als de Ecokathedraal

Door de enorme stofverscheidenheid die puin biedt, wordt de vegetatie in een puinconstructie vanzelf uiterst afwisselend, verrassend en boeiend. In een echte puintuin wordt niet gemest, niet gespoten, geen dierenleven of schimmels bestreden. De planten moeten zichzelf in stand houden. Het voedsel voor de planten regent vooral uit de lucht waar een overdaad aan stikstof aanwezig is. Vooral tijdens onweersbuien regent het stikstof. Afgestorven plantendelen en eventueel afgesnoeid materiaal worden niet verwijderd. De eerst arme, stenige bodem wordt dus mettertijd steeds rijker, waardoor ook de plantenwereldjes die er groeien steeds anders van samenstelling worden. Het ecosysteem wordt complexer. U kunt in het begin naar eigen keuze planten in een puintuin zetten. De tuin zal deze zelf accepteren of uw keuze veranderen. Het is een avontuur, een voortdurend proces dat doorgaat zolang de tuin zal bestaan.

Regenwateropslag

Een puintuin met flinke hoogteverschillen heeft in vergelijking met een vlakke tuin op hetzelfde oppervlak een veel groter buitenoppervlak en een veel grotere binnenruimte. Dat biedt enorme mogelijkheden voor een natuurlijke tijdelijke berging van hemelwater.

Het geheim van een puintuin is afwisseling

U zorgt met een puintuin voor een uiterst verrassende, organisch gecreëerde steenstructuur en daarmee voor sterk verschillende groeiomstandighedfen. Afwisselend hoge en lage gedeelten. De grond die er tussen wordt gebracht kan ook zeer verschillend zijn. Het puin is soms kalkrijk, soms kalkarm. U zult spontane opslag zien ontstaan naast wat u er zelf inbrengt. Het wordt dan een uiterst gevarieerd geheel van steen, water, gras, eenjarige en vaste planten, heesters en zelfs bomen. En met de planten zal er ook een rijk dierenleven ontstaan. Het vindt allemaal vanzelf zijn eigen weg. Maak de ruimte en geef het tijd.

U moet dit artikel misschien wel twee keer lezen om tot u te laten doordringen welke visie er kan schuilen achter iets dat zo simpel lijkt als het maken van een puintuin. Maar wanneer u samen met de natuur werkt aan hergebruik van menselijk afval – in dit geval puin – bent u in feite bezig met iets dat onvoorstelbaar veel groter is dan wij kunnen overzien.