De prairietuin, een nieuwe ontwikkeling?

De prairietuin is een zeer eigentijdse ontwikkeling in de tuinarchitectuur: toekomstgericht, duurzaam, onderhoudsarm en ongelooflijk rijk en mooi.

UNDEFINED

Een prairietuin komt echt bij je binnen als je er doorheen loopt. Je blijft geen toeschouwer, je wordt er letterlijk deel van. Het is een totaal andere ervaring dan bijna alle andere soorten tuinen die we kennen. Dat heeft een diepe oorzaak: een prairietuin komt rechtstreeks uit de natuur. Het is een ‘oer’beleving. Een prairietuin heeft niets met vorm te maken, maar alles met geur, kleur, zon en regen, door het landschap golvende wind die in de planten zichtbaar wordt, en oneindigheid.

Een nieuwe ontwikkeling?

Ja en nee. In het begin van de 20ste eeuw is er ook al belangstelling voor de prairietuin geweest, met name in Duitsland. Daar werden toen al diverse plantengeslachten uit de Noord-Amerikaanse prairies gekweekt en werd met de mogelijkheden van dit type beplanting geëxperimenteerd. Maar echt populair is het toen niet geworden. De tijd was er nog niet rijp voor. Na de Tweede Wereldoorlog bleek de belangstelling ervoor in Europa helemaal verdwenen, maar in de USA ontstond juist meer belangstelling voor de overweldigende schoonheid van de eigen prairieflora en begon men er langzaam de waarde en de mogelijkheden van in te zien.

Toonaangevende tuinarchitecten zoals Piet Oudolf zijn letterlijk gegrepen door het fenomeen prairietuin en zoeken naar hun eigen vertuining van wat ze op de onafzienbare bloeiende Noord-Amerikaanse prairies hebben ervaren. Zo’n natuurlijke prairieplantengemeenschap is een bonte, willekeurige weelde met honderden soorten hoge, wuivende grassen en vaste planten vol kleur in een enorme afwisseling. In de natuur is het een uiterst stabiel systeem dat langdurige droogte en andere extreme weersomstandigheden goed doorstaat, zichzelf in stand houdt en een hechte eenheid vormt. Anders dan in veel literatuur wordt vermeld is het geen plantengemeenschap waarin continuë concurrentie het effect bepaalt. Dat is een Europees westers idee en een zienswijze die zijn extreme uiterste in Darwin vond. De natuur als een continu slagveld. Het is juist het tegendeel: de planten in de prairiegemeenschap (en in feite in iedere natuurlijke plantengemeenschap) houden elkaar zoveel mogelijk in stand en daarmee een ongelooflijk rijke verscheidenheid overeind. Er ontstaat altijd een natuurlijk, zeer soortenrijk evenwicht. Dat is ook hét kenmerk van een goede prairietuin en de reden dat dit type tuin zonder veel moeite zo lang meegaat.

Prariebeplanting - De Tuinen van Appeltern

Met het opkomen van de prairietuin is er nog een visietraditie in de tuinarchitectuur doorbroken. Daar was al een aanzet toe gegeven door de toepassing van zogenaamde strooiplanten, een ontwikkeling van de laatste decennia waarbij planten her en der en vrij lukraak in het geheel van een beplanting werden ingepast. Maar veel losser werd de beplanting nog niet.

Hierboven werd al vermeld dat het bij een prairietuin niet om vorm gaat, maar om andere elementen. In de hele geschiedenis van het Europese en Aziatische tuinieren is de door mensen gecreëerde vorm waarin planten en andere elementen mogen functioneren, steeds bepalend geweest. In veel literatuur over de prairietuin wordt gesproken over ‘een andere invulling van de border’. Dat is op zich een onjuiste benadering. Bij een prairietuin ‘pur sang’ is er geen sprake meer van een border. Een border is een planteninvulling tegen bijvoorbeeld de buitengrens van een tuin met strakke (klassieke) of wat minder strakke vormen. Die minder strakke vormen stammen uit het fenomeen parkachtige landschapstuin waarin de verschillende elementen in natuurlijk geachte, golvende vormen zijn ingebed. Ook daarbij gaat het nog steeds over ‘vormen’ en vormgeving. In de landschapstuin is een min of meer ruige grasvlakte het bindende element – van oorsprong was dat een begraasde weide in een romantische, arcadische omgeving. Bij de wat strakkere klassieke tuinen – die in veel moderne tuinontwerpen in aangepaste vorm terugkomen – is het een glad gemaaid gazon of een betegeld oppervlak.

Prarietuin - De Tuinen van Appeltern

De ‘echte’ prairietuin is iets totaal anders. Dat is een stukje uit een in principe grenzeloos geheel. Daar kun je natuurlijk een soort border van maken. Een plantengemeenschap waar je van buitenaf naar kijkt als naar een schilderij, maar dat geeft niet het juiste, unieke gevoel. Tuinarchitecten die een prairie echt hebben ervaren, willen dat je erin gaat. Dat moet. Zeker ook in een tuin. Over smalle paadjes tussen de grassen en de andere planten door. Soms er helemaal door besloten. Je moet je vingers door de zachte halmen kunnen laten strijken, de planten voelen, omringd zijn door de geuren, de kracht en de spanning van deze beplanting ervaren en er sterker van worden. Een stuk prairietuin kan je iets unieks geven: de sensatie van je er één mee voelen! Dat kan in particuliere tuinen, bedrijfstuinen en parken, maar soms ook in het openbaar groen!

Een prairietuin is altijd eindeloos

Ieder stuk prairietuinbeplanting – waar ook gerealiseerd – is een deel uit een in principe eindeloos uitbreidbaar en repeteerbaar geheel, een stukje uit een zeer soortenrijke plantenmatrix. In de natuurlijke praktijk ontstaan kleine plaatselijke verschillen door variatie in de bodem, de bodemmineralen en de vochtigheid. Maar er ontstaan geen groepen of zelfs velden van hetzelfde, zoals bij de gebruikelijke borderbeplanting het geval is. Daarin wordt met groepjes van 3, 5, 7, 11 enz. planten van dezelfde soort gewerkt. In een prairietuin staan de planten eindeloos gemengd, maar door de verschillende bloeitijden zullen door het jaar heen verschillende soorten wel meer opvallen en dan door hun massaliteit een verpletterende indruk maken. De variërende bloeitijden en plantstructuren zorgen er ook voor dat de beplanting door de seizoenen heen een totaal andere indruk maakt.

Prarieborder - De Tuinen van Appeltern

Waar kan het?

Prairietuinen kunnen op een breed scala van bodems worden gerealiseerd. Maar de planten moeten wel voldoende worteldiepte vinden. Die bodems kunnen van heel droog tot behoorlijk vochtig zijn (dus zelfs ook langs vijverranden). Daar zijn allerlei plantenmengsels voor beschikbaar. Er zijn al prairietuinen gerealiseerd op betonnen bodems met daarboven een laag opgebracht grond van 50 cm of meer diep. De meeste prairieplantensamenstellingen hebben voorkeur voor licht kalkhoudende grond. Die mag in normale omstandigheden best droog zijn, want de droogte verdragende planten wortelen over het algemeen diep en zoeken het water zelf wel op in de ondergrond. Bovendien wordt de grond afgedekt met een beschermende toplaag (daarover hieronder meer). Er wordt altijd dicht op elkaar geplant, want de geschikte soorten groeien vooral verticaal, recht op, smal en weinig bossig. Het is er vaak net zo vol planten als in een cottage garden.

De meest ideale plekken:

  • Kies voor de aanleg van een prairietuin een zonnige plek op een zo open mogelijk terrein, want prairieplanten houden van licht en warmte. Er moet minstens gedurende een halve dag direct zonlicht zijn. Komt de tuin bij een gebouw, leg die tuin dan nooit aan de noordkant ervan aan.
  • Hoe groter de tuin, des te groter de impact zal zijn. Is het beschikbare oppervlak vrij klein, dan kan er wat dichter worden geplant.
  • Is er voldoende ruimte om smalle doorlooppaden door de beplanting heen te realiseren?
Prairiegarden - De Tuinen van Appeltern

Een prairietuin vraagt weinig onderhoud!

De planten hoef je maar één keer per jaar (einde winter; kan al in februari) op te schonen en deels te maaien en het maaisel af te voeren. Ook bemesten en sproeien is weinig of niet nodig. De droogtebestendige planten (vaste planten en grassen) redden zichzelf doorgaans uitstekend. De hele tuin zal lang en rijk bloeien. Doordat het om soorten en cultivars gaat die nog dicht bij de wilde natuur staan, worden er ook massaal bijen, vlinders en andere insecten aangetrokken. En daar komen weer vogels op af. Een prairietuin zindert van het leven. In najaar en winter zijn de planten nog steeds prachtig door hun rijkdom aan zaaddozen en resten van bloeiwijzen. Prairieplanten zijn uiterst robuust.

Een bedekte bodem

Het onderhoudsarme karakter van een prairietuin wordt ook door nog iets anders veroorzaakt: de bodem waar de planten in groeien wordt namelijk afgedekt met een 7-10 cm dikke laag stabiel materiaal zoals grind, gravel of andere steenslag, zand of keien. Veel hoveniers geven daarbij de voorkeur aan voedende materialen zoals dolomiet of lavasteen. Dat gaat onkruidgroei tegen, houdt de grond warmer en voorkomt tegelijkertijd het uitdrogen van de grond en het verdichten van de bodem. In een aantal ‘border-prairietuinen’ in De Tuinen van Appeltern is gebruik gemaakt van een speciaal uit twee verschillende soorten lavasteen samengestelde toplaag met de naam Prairieva. Dat materiaal heeft diverse voordelen: het houdt vocht vast, geeft onkruid nauwelijks kans van groeien en gaat ook het kiemen van de zaden van de zich overvloedig zelf uitzaaiende planten tegen. Verder voorkomt het structuurbederf van de grond en het ziet er prachtig uit (het heeft een natuurlijke uitstraling).

Uit de grond moeten voor het opbrengen van die stenige mulchlaag grondig alle wortelonkruiden worden verwijderd. Er wordt geen mest opgebracht, wel wordt eventueel wat kalk door de bodem gewerkt (afhankelijk van het gekozen soortenmengsel). De diepwortelende prairieplanten worden al voor het aanbrengen van de mulchlaag geplant (en dan op halve kluitdiepte) of erna (daar is door een bedrijf in België een handige prairieplanter voor ontwikkeld die gehuurd kan worden; het ding doet denken aan een bollenplanter en werkt door de mulchlaag heen zonder grond en mulchlaag te vermengen). De wortelkluiten worden vóór het inplanten goed vochtig gemaakt. De beste aanlegperioden zijn voor- en najaar.

Prairieborder - De Tuinen van Appeltern

Nog even: onderhoud

Hiervoor noemden we al het eenmalige (per jaar) maaien en opschonen van de prairietuin. Controleer daarbij opnieuw ook op hardnekkige wortelonkruiden. Verwijder die met wortel en al en breng daarna de mulchlaag weer op orde. Na enkele jaren kan het ook nodig zijn om bij planten die zich te enthousiast hebben uitgezaaid, wat zaailingen uit te dunnen. Mochten er groenblijvende planten in de plantenmix voorkomen, dan worden die natuurlijk niet gemaaid. Niet op ontluikende bolgewassen lopen (als die er tussen zitten). Zorg dat looppaadjes die tussen de planten door leiden, niet dichtgroeien. De eerste paar jaar zal wieden van ingewaaid onkruid nog nodig zijn. In de nazomer kan licht opschonen van omgevallen planten nodig zijn. Tijdens de eerste groeijaren van de prairietuin is de bodem nog vrij voedselrijk en zullen de planten wat slapper uitgroeien en wat makkelijker omvallen dan in de latere jaren. In geen geval plantenvoeding geven. Hooguit om de paar jaar wat kalkBekijk product DCM Groen-Kalk® - Kalkbemesting - 2 kilogram (Gazonkalk 20 m2). Echte prairieplanten zijn schrale-grondplanten. En nog iets: bestrijdingsmiddelen zijn absoluut niet nodig. En sproeien is alleen in extreme situaties aan te raden. In de praktijk zal dat nauwelijks voorkomen. Alle plantensoorten in een prairietuin zijn uiterst droogteverdragend.

Samenvattend

  • Eenmaal goed aangelegd is een prairietuin uiterst onderhoudsarm.
  • Geen gebruik nodig van pesticiden.
  • Geen toepassing van meststoffen, behalve soms wat kalk.
  • Door afdekking van de grond nauwelijks onkruidgroei.
  • Door diezelfde toplaag houdt de grond vocht veel beter vast.
  • Sproeien is niet of uiterst zelden nodig. Sterker nog: een prairietuin neemt uitstekend hemelwater op doordat de grond dankzij de toplaag niet kan dichtslaan.
  • Eenmaal per jaar maaien geeft maximale leefmogelijkheden voor planten en dieren.
  • Een mooiere, rijkere pluktuin bestaat niet.
  • De planten hoeven nooit gescheurd (gedeeld) te worden.
  • Een prairietuin houdt zichzelf in stand en gaat vele jaren mee. Meer dan soms een beetje corrigeren is niet nodig. Zeer duurzaam!
  • Een prairietuin is bovendien zeer winterhard.
Prairieborder - De Tuinen van Appeltern

Verschillende plantenmengsels

In de natuur van de USA zijn tientallen verschillende prairieplantengemeenschappen te vinden. De meeste plantenmixen die voor de aanleg van prairietuinen worden aangeboden zijn gebaseerd op het type prairiebegroeiing zoals dat vooral in het hart van de USA te vinden is (Missouri, South Dakota, Nebraska, Wisconsin, Kansas): een samenstel van sterke, droogteresistente, opgaande, kleurrijk bloeiende planten gecombineerd met middelhoge tot hoge grassen (die uiteraard ook bloeien).

Een voorbeeld van zo’n mengsel is:

Maar ook:
(of aangevuld met bijvoorbeeld)

Echt nieuwe soorten:

En samenstellingen met:

  • Bolgewassen

Veel echte prairieplanten komen wat later in het voorjaar op gang. Om al vroeg in het jaar kleur te krijgen, wordt wel gecombineerd met bolgewassen zoals Camassia, Ornithogalum, botanische tulpjes enz.

Prairieborder - De Tuinen van Appeltern

In De Tuinen van Appeltern zijn op verschillende plekken prairietuinachtige-plantenborders en ruigten te bewonderen. Met als titel ‘The Easy Prairie Garden’ geven onder andere veertien verschillende prairietuinmengsels in een reeks borders naast elkaar een indruk van de geweldige kleurenrijkdom en -variatie die mogelijk is. Diverse namen geven aan dat kleur de basis is, maar u zult merken dat zo’n plantengemeenschap veel meer biedt dan dat. De namen van de verschillende borders zijn: Turquoise, Copper, Topaz, Ruby, Silver, Steel, Quartz, Diamond, Sapphire, Agate, Tourmaline, Jaspis, Opal en Citrien. U leest het goed, het zijn echte juwelen!